3/21/2007

Монголын мал аж ахуй бол даяаршлын дүйц дангааршил мөн


Ìîíãîëûí ìàë àæ àõóé áîë
äàÿàðøëûí ä¿éö äàíãààðøèë ìºí

Ìàë áàéâàë ìîíãîë áàéíà
Ìàëã¿é áîë ìîíãîë ¿ã¿é.

Ìàë àæ àõóé, ò¿¿íèéã òîéðñîí àëèâàà àñóóäëûã ìîíãîë÷óóäààñ èë¿¿ ìýääýã, àìüäðàë àõóéäàà õýðýãëýæ ÷àääàã óëñ îðîí ýíý äýëõèé äýýð áàéõã¿é, áàéõ ÷ ¿íäýñã¿é õýìýýõ ñàíàà ºâºðëºæ ÿâäàãàà îëîí ò¿ìýíä õ¿ðãýõ çîðèëãîîð áè÷èæ áàéíà. Òàâàí õóøóó ìàëàà áàéãàëèàñ çàÿàñàí òàâèëàíãààð íü ìàëëàæ, áóÿíûã íü çºâ õ¿ðòýæ, ºñãºí ¿ðæ¿¿ëæ, ¿ð óäàìûã ºíººã õ¿ðòýë õàäãàëæ èðñýí ìàë÷èí ò¿ìýíýýðýý ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí áàõàðõàæ áàéäàã.
Ìîíãîëûí ìàë÷ëàõ óõààíû àðâèí áàÿëàãûí ñàíä ººðèéí àìüäðàëûí òóðøëàãààð áàòëàñàí, àæèãëàñàí çàðèì ¿ð ä¿íãýý íýìýðëýõýýð ñýòãýë øóëóóäàâ.
¯¿íä: 1.Õ¿í, àìüòàí, óðãàìàë ãýõ ìýò òºð뺺ð àíãèëäàã ãýòýë òºðºë äîòðîî ÿã èæèë ÿäàõäàà ãàíö õîñ áàéäàãã¿é íü áàéãàëèéí ººðèéí òàéëàãäàøã¿é íóóö;
2. Áàéãàëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í àìüòàé, íºõºí ¿ðæèõ øèäòýé, ãàíö õóâü, òýð íü õýçýýä ÷ äàõèí äàâòàãäàõã¿é;
3. Õ¿íèé á¿òýýãäýõ¿¿í àìüã¿é, õ¿í áàéãàëèéí áîäèò þìñûã äóóðàéëãàæ õèéíý. Õ¿í ººðºº áàéãàëèéí á¿òýýë ó÷ðààñ àìü îðóóëæ ¿ë ÷àäíà. Õ¿íèé á¿òýýë àìüã¿é ó÷ðààñ õè÷íýýí ÷ õóâèàð õèéæ áîëíî. ªºðºº íºõºí ¿ðæèõã¿é;
Ýíäýýñ Ņáàéãàëèéí þìñ ¿çýãäëèéí ìºíõºä îðøèí áàéäãûí óã ¿íäýñ íü ÿëãààòàé òºðäºãò îðøèíîņ. ßëãààòàé á¿òýýõèéí òóëä çààâàë ¿ðæäýã, ¿ðæèõèéí òóëä ýð ýìèéí ¸ñîí áàéõ õóóëüòàé õýìýýõ ä¿ãíýëòýíä õ¿ðíý.
ßëãàãäàõóéí ãàéõàìøèãèéã ìàëûí ç¿ñýýð àâ÷ ¿çüå.
Öàãààí ã¿¿íèé ñààì, óëààí ¿íýýíèé ñ¿¿, öàãààí ÿìààíû ñ¿¿ã ýì÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð õýðýãëýäýã ìîíãîë óëàìæëàë íü Ìîíãîë÷óóä ìàëûí áèîëîãûí óâèäàñûã ç¿ñýíä áàéãààã ìýäýýä ç¿ñýýð ÿëãàñàí áàéíà. ̺í öàãààí ç¿ñ íàðíû ãýðëèéã èõ îéëãîäîã, õàð íü èõ øèíãýýäýã ôèçèêèéí õóóëèàð öàãààí ç¿ñòýé ìàë áýýðýã, áàðààí ç¿ñòýé ìàë ºë÷èð òóë ìîíãîëûí á¿õ ìàëûí èõýíõ íü áàðààí ç¿ñòýé. Àëñàä áèë÷ýýðëýæ ÿâàà ìàëàà åðºíõèéä íü áàðààí, á¿ãýýí ãîëäóó ãýæ ÿëãàíà. Ýíý íü ¿íäñýí ºí㺠õàð áà öàãààí ãýñýí õî¸ð òºðºë áàéíà, áóñàä íü çàâñàðûí ºí㺠þì. ª.Õ. öàãààíä õàð, õàðä öàãààí áàéäàã íü íýã÷ ÿã èæèë ç¿ñ áàéäàãã¿éí áàòàëãàà þì. Àäóó, ¿õýð, ÿìàà, òýìýýã èõ áèåèéí ç¿ñýýð àíãèëæ áîëäîã áîëîâ÷ õîíèéã çºâõºí òîëãîéí ç¿ñýýð õàð áîëîí ºíãºò ¿ñíèé çºâõºí áàéðøèëààð øèë öàãààí, õàð õ¿ç¿¿ò, õàð òîëãîéò, õàð ò¿ð¿¿ò, õàëçàí, áîð õàëçàí, áîð òîëãîéò, õóâü õàð, áîð ãýõ ìýò÷ëýí òîîëæ áàðøã¿é îëîí ç¿ñýýð ÿëãàãäàã íü ç¿ñ íü àìüòàäûí îðøèí áàéõûí çàéëøã¿é áºãººä õ¿ðýëöýýòýé íºõöºë ìºí ãýäãèéã áàòëàíà.
Ìîíãîë÷óóäûí àìüäðàëäàà ìºðäºæ èðñýí öýýð ¿ãýíä ,,Õàíàñàí áîë õàð àçðàãà òàâü. Öàäñàí áîë öàãààí àçðàãà òàâü,, ãýäýã íü öàäñàí, õàíàñàí õýìýýõ ¿ãñ óòãà íýã, ç¿éðëýõèéí òóëä õýðýãëýñýí, õàðèí ºñ÷ ¿ðæèõã¿é ãýñýí íóóö ñàíàà àãóóëæ áàéíà. ª.Õ. ¿ð òºë íü ÿã èæèë ç¿ñòýé òºðºõ ìàãàäëàë èõ òóë ¿ð òîãòäîãã¿é áàéæ áîëîõ þì. Öàãààí ã¿¿íýýñ ÷ öàãààí óíàãà òºðäºãã¿é çààâàë ººð ç¿ñòýé èõýâ÷ëýí õàð áîðäóó ç¿ñòýé ãàð÷ ààæèìäàà öàãààí ç¿ñòýé áîëäîã, òàñ õàð óíàãà ÷ ãàðäàãã¿éã áèä àìüäðàëààñ ìýäíý. Åñºí öàãààí ìîðèéã áýëýãäëèéí ÷àíàðòàé õýðýãëýõ, ÷ºäãºðèéí ãàíö óíàà ãîëäóó öàãààí ç¿ñòýé áàéõ, óóëûí ñàâäàã íóòàã íóòãèéí îíöëîãîîñ õàìààð÷ õàð áóþó öàãààí ìîðüòîé áàéõ, æèøýýëáýë Àëòàí îâîîíûõ äýëòýé öàãààí àçàðãà áàéõàä õàí õºõèéõ õèëýí õàð ìîðüòîé íîãîîí òîðãîí äýýëòýé ýìýãòýé õ¿í áàéõ ãýõ ìýò. Ãýòýë õààä íî¸ä äýëòýé öàãààí ìîðèîð, õàòàãòàé÷¿¿ä íîãîîí ºíãºòýé, íàíæèí ãàõàé ã¿ëýìòýé ìºíãºí ýìýýë òîõñîí õèëýí õàð ìîðèîð ãàíãàðàõ çýðãýýñ ä¿ãíýõýä öàãààí ç¿ñèéã õààä íî¸ä, õàð ç¿ñèéã õàòàãòàé íàð ýðõýìëýæ áàéñàí íü õÿçãààðûí íºõöºë áóþó õî¸ð òóéëûí ºí㺺ð ÿëãàæ áàéñàí ìîíãîë çàí ¿éë ýðòíèé óëàìæëàëòàé òºäèéã¿é амьтан бүхэн заавал ýð, ýì байж үрждэгийн адил зүс ч заавал хар цагаан хоёроос төрдөг байна
Òýãâýë õîíèéã ÿàãààä öàãààí ç¿ñòýé çàÿàãàà âý?, äýýð äóðäñàí ôèçèêèéí õóóëèéã çºð÷èæ áàéíà âý? ãýñýí àñóóëò ãàðíà. Öàãààí ç¿ñ äîòðîî îëîí ÿíç. Ìàë÷äûí àíãèëäàãààð óëöàí áóþó ä¿ìáýí öàãààí áèø, ººðººð õýëáýë ñîðìóóñ íü хар, бусад бүх бие õóíäàí öàãààí áàéäàã. Õîíü íü íàðíû ãýðëèéã øèíãýýæ, äàéñíààñ áèåýí õàìãààëàõ çýâñýã áîëñîí í¿äýý ãýðýëä öîõèóëàõã¿éí òóëä òîëãîé íü çààâàë ººð ºíãºòýé áàéíà. Õîíèíû èõ áèå çààâàë öàãààí ç¿ñòýé áàéäàã íü ºâëèéí òýñãýì õ¿éòýí, çóíû ààãèì õàëóóíä ÷ ãàäíààñ íàðíû èë÷ øèíãýýõã¿é, ººðººñºº ¿ðãýëæ äóëààí ÿëãàðóóëæ áàéäàãòàé óëáààòàé. Àäóóíû ç¿ñ òîîëîæ áàðøã¿é îëîí áàéäàã íü ç¿ñ ãîî ¿çýìæèéí ¿íäñýí øèíæèéí íýã áîëîõûã èë÷èëæ áàéíà. Ìîíãîë÷óóäûí ºí㺠õîñîëñîí ìîðèîð ãàíãàðàõäàà õî¸ð öàãààí, õî¸ð õàð ìîðü õîñëóóëæ óíàäàãã¿é íü þì á¿õýí ¸ñ ç¿éí áîëîí àìüäðàëûí íàðèéí óòãà ó÷èð, ø¿òýí áàðèëäëàãàòàé, õýìæýý õÿçãààðòàé áàéäãèéã íîòëîíî. Ãýòýë ¿õýð, òýìýý, ÿìàà ãóðàâ öººõºí ºíãèéí ç¿ñòýé áàéäàã íü õ¿í òºðëºõòºí àäóóíààñ áóñàä òºðëèéí ìàëààð ãàíãàðäàãã¿é áàéíà. Ýíäýýñ àäóó õ¿í õî¸ð çààâàë ãýð á¿ëýýð àìüäàðäàã èæèë øèíæèéí íýã ç¿ñ áîëîé.
Зэрлэг амьтадын зүс дайснаас биеэ хамгаалахын тулд оршин байгаа орчны ургамлын өнгийг дагаж улирлаар хувирч байдаг, амьтаны төрлөөр ялгасан голдуу нэг төрлийн зүстэй бол таван хушуу мал нь хүний бүтээл өөрөөр хэлбэл дайснаас хамгаалах эзэнтэй учраас зүс нь уг малын бие махбодын шинжийг илэрхийлж байдаг. Амьдралын ажиглалтаас адууны зүсийг эцэг, бусад малын зүсийг эх нь сонгодог бололтой. Харин хонины зүсийг зөвхөн толгойн зүсээр нь тогтоохоос их биеийн зүс заавал цагаан байх нь малчин бүрийн дагаж мөрдөх аман хууль юм. Модыг хичнээн тайрсан ч модны шинжээ хадгалж байдагтай адил зүс уг малын төрөл дотроо ялгагдах шинжийг илэрхийлдэг учраас малаа зүсээр нь ижилсүүлж өсгөх, ашиг шимийг эмчилгээний зориулалтаар ашиглах зорилгоор сонгосон зүстэй малаа өсгөх увидас малчний мэдэлд байна.

Òàâàí õуøóó ìàëын төрлөх шинж, зан авир,
õàëóóí õ¿éòýí õоøóóò õýìýýí ÿëãàõûí ó÷èð

× õîíü äîòîîä èë÷ (ýíåðãè)-ýý ¿ðãýëæ ãàäàãøàà á¿õ áèåýðýý ñàöðóóëæ áàéäàã ó÷ðààñ õîíèíû õýâòýð õàëóóí, ºâëèéí ãóðâàí åñèéí õ¿éòýíä ÷ óóð ñàâñàæ áàéäàã. Õîíèíû õîðãîë ººðòºº äóëààí øèíãýýñýí áóñàä ìàëûíõààñ áºõ, íÿãòðàë ñàéòàé, õàòñàí÷ áóòàð÷ çàäðàõã¿é, õàòñàíûã áóóö ãýíý. Áóóöûã ìàë÷èä ºâëèéí óëèðàëä õ¿éòýí õоøóóò ìàëûíõàà äóëààí õýâòýðò àøèãëàíà. Õîíèíèé õîðãîë íü áàðèöàëò ñàéòàé ó÷èð øýýñòýéãýý çóóðàëäàí äàðàãøèæ õàòóóðàí õàøààíû ãàçðûí õºðñºí äýýð çóçààí äàâõàðãà ¿¿ñãýíý. ¯¿íèéã õºðçºí ãýíý. Õºðçºíã 20 îð÷èì ñàíòèìåòð óðò, ºðãºíòýé ãèøãýæ õîðîî áàðüæ ºâºë溺ä äàðàà æèëèéí ºâëèéí ò¿ëøýý áýëòãýíý.
× Õîíèíû äîòîð õàëóóíàà õàäãàëàõ ÷àäâàð íü àðüñ ¿ñýíäýý áàéõàä àäóóíûõ ìàõàíäàà áàéõ, õîíü-àäóó õàëóóí ÷àíàðûí ìàõòàé áîëîâ÷ õîíèíû ìàõ õàëóóí äýýðýý øèíãýö ñàéòàé, àäóóíû ìàõ õ¿éòýíäýý èë¿¿ øèíãýöòýé. Õèéðõñýí áà òºðñºí õ¿íèéã ò¿ðãýí òýíõýð¿¿ëýõ çîðèëãîîð õîíèîð øèíý øºë óóëãàäàã çàíøèëòàé. Õîíèíû òàðãûã ñóóðèíãèéí õ¿í ãýíýò èõ óóäàãã¿éí ó÷èð ¿¿íä îðøèíî. Ò¿ðãýí ¿éë÷èëãýýòýé ó÷ðààñ øºëººð äàðóóëæ óóõ ýìèéã òºëãºí õîíèíû øºëººð äàðóóëæ óóäàã, ýð¿¿ë çàëóó õ¿í õîíèíû ìàõ, øºë, ÷ºìºã èäýõèéã áàðàã òàâèí íàñ õ¿ðòýë öýýðëýäýã ìîíãîë óëàìæëàë íü çàëóóãààñ õýðýãëýâýë äàñàë áîëîîä ýì÷èëãýýíèé øèíæýý àëäàíà ãýñýí õýðýã áîëíî. Ìîíãîë÷óóä õîíèíûã ìóóëàõäàà õîíèíû øºë óóÿ ãýæ ÿðüäàã àòëàà áóñàä ìàëûã ìóóëàõ áóþó õîîëòîé áîëî¸ ãýäãèéí ó÷èð ýíý áîëîé. Ýíäýýñ õîíèíûã ìàõû íü õ¿íñýíä õýðýãëýõäýý ãîë áèø, áóñàä øèíæ¿¿äèéã èë¿¿òýé àøèãëàõ çîðèëãîîð áóñàä ìàëààñ õýäýí àðàâ äàõèí îëîí áàéõààð ºñãºäºã þì.
× Õîíèíä ñ¿¿ë, àäóóíä äàëàí, òýìýýíä áºõ õýìýýõ àñàð èõ ººõ áóþó õîîëíû íººöòýé áàéõàä ÿìààíä íººö ººõã¿é, ãóÿ øóëäàí, õàðèí ÷ýýæ íü ìàõëàã, ¿õýð á¿õ ýðõòýí æèãä ìàõëàõ áºãººä ãóÿ íü àðàé èë¿¿ æèíòýé áàéõ.
× Çóíû ààãèì õàëóóíä àäóó óðò õºëèéí àìüòàí òóë óóëûí îðîé áóþó ãîë, óñ çýðýã àëü ñýð¿¿í ãàçàð, õîíü áîãèíî õºëèéí àìüòàí òóë áàéñàí ãàçàðòàà òýýðíý.
Õàëóóí õоøóóò ìàëûí ýöýã, ýõ ¿ðñ, èæèëññýí áàéäëààð òîëãîéãîî òîíãîéí, áèå áèåèéíõýý ñ¿¿äýðò íóóí, õ¿ðýýëýí çîãñîõûã òýýðýõ ãýíý. Òýýðýõ íü õóðö íàðíû èë÷ ãýðýë, ÿëàà, øóìóóë, õýäãýíý çýðýã õîðòîí øàâüæààñ òîëãîéãîî áóþó ìýäðýõ¿éí òàâàí ýðõòýíýý õàìòðàí õàìãààëæ áàéãàà áàéãàëèàñ çàÿàñàí óâüäàñ áºë㺺.
Òýýðäýã íü àäóó, õîíü õàìòûí àìüäðàëòàé áóþó ãýð á¿ëèéí àìüäðàëòàé ãýñýí ä¿ãíýëò ãàð÷ áàéíà. Õàëóóí õóøóóò ìàë òýýðýõäýý çààâàë òîéðîã ¿¿ñãýäýã íü íýí ãàéõàëòàé. Àäóó ÷îíîíîîñ õàìãààëàõäàà àçðàãà àçðàãààðàà óíàãà, äààãàà ãîëäîî õèéãýýä ã¿¿, ìîðüä íü òîéð÷ çîãñîîä àçðàãà óðäóóð íü ºðººä ãàçàð õàâ÷èëàí àãñàð÷, ñ¿ðä¿¿ëýí óõààíààðàà àéëãàæ õàìãààëäàã.
Õàëóóí õоøóóò ìàëûí ÿëãàãäàõ îíöëîã íü ºâëèéí òýñãýì õ¿éòýíä ÷ õ¿éòýí óñûã íýã àìüñãààãààð çàëãèëæ óóíà. ßìàà, òýìýý çóíû ààãèì õàëóóíä ÷ õ¿éòýí óñûã ø¿ä, òàãíàé íü òàøààä òàñðàëòã¿é çàëãèëæ ÷àääàãã¿é.
Íýðýëõýõ õýìýýõ çàí ¿éë õ¿íä áàéòóãàé ìàëä õ¿ðòýë áàéäàã: ßìàà, òýìýý íýðëýõ¿¿ àìüòàä ó÷ðààñ ÿìàà ø¿äýý òàøàíãóóò óñ óóæ öàäñàí þì øèã òóðãèàä, óðóóëàà ñýãñðýýä óñíààñàà çàéëààä ïýýäèéãýýä áóñàäòàé íààäíà, Òýìýý óñûã øèìæ óóõ áºãººä ø¿äýý òàøàíãóóò ìºí õàìðààðàà òóðãèàä, óðóóëàà ñýãñðýýä áîõèð þì àìàíä íü îðîõ ãýñýí áîëîëòîé ýñâýë àëñûã õàðàõ ãýñýí ä¿ð ¿ç¿¿ëýí, öàäàõ ÿàãàà ÷ ¿ã¿é ãýõ ÿíçòàé óñíûõàà äýðãýä çîãñîí 60-80 ëèòð óñ óóæ áàéæ õîëäîíî. Àäóó, õîíü íýã àìüñãààãààð óóãààä ãàðíà. Иймд ямаа, тэмээг худгаас услахдаа түрүүчийн ус ууснийг нь хорьж, дахин дахин хурааж уславал зохино.
Òàâàí òºðºë ìàëûí àëèí÷ óñ óóæ öàäñàí ë áîë óñíààñàà õîëäîæ áóñàääàà çàé òàâüæ ºãíº. Ýíý øèíæ òàâàí õóøóó ìàë á¿õýíä áàéäàã åðºíõèé øèíæ.
Õàðèí ÿìàà õàëóóí, õ¿éòýí àëèíûã ÷ äààõã¿é. Çóí áèë÷ýýðò ñàëõè ñºðºí õîíèî äàãóóëàí ã¿éíý, õîòîíä áàéâàë ãýð áàðààíû ñ¿¿äýðò õîðîãäîíî. ªâºë äààðààä ýðò õîòëîíî, õýâòýðýý õºë人íº. Õ¿éòýíä ÿìàà õ¿ç¿¿ãýý íóãàëæ, õóøóóãàà ñóãàðóóãàà íààæ õýâòýíý. Õ¿éòýí 600Ñ õ¿ðýõýä õ¿éòýí øºíº ÿìàà îâòîé àìüòàí òóë õîíèíû çàâñàð áàðàã äýýð íü ãàðààä õýâò÷èõíý. ßìàà ãàäíààñ äóëààíûã äîòîãøîî ¿ðãýëæ ñîðæ áàéäàã ó÷ðààñ õýâòýð íü õ¿éòýí, óëìààð õîò õºë人äºã ó÷ðààñ õîíü ÿìààíû çîõèñòîé õàðüöàà 5:1 áàéõààñ õýòýð÷ áîëîõã¿é ãýñýí àìàí õóóëü áàðèìòàëæ áàéäàã. Ó÷èð íü цөөн бол ºâëèéí òýñãýì õ¿éòýí øºíº ÿìàà îâòîé àìüòàí òóë õîíèíû çàâñàð áàðàã äýýð íü ãàðààä õýâò÷èõíý.
Ýäãýýð øèíæýýð íü àäóó, õîíèéã õàëóóí õоøóóò, ÿìàà, òýìýýã õ¿éòýí õоøóóò ìàë ãýæ ÿëãàíà.
Õàðèí õî¸ð õóâààæ áàéãàà ó÷ðààñ ¿õýðèéã õ¿éòýí õоøóóòàò òîîöîõ áîëîâ÷ áóñäûí îíöëîãûã øèíãýýñýí òóë ñààðìàã áóþó ãóðàâäàõü àíãèëàëèéã ¿¿ñãýíý (ýíý àíãèëàë çîõèîã÷èéí ñàíàà).
¯õýðèéí áóñàä ìàëààñ äàâóó болон ижил øèíæ:
-Үхэр монгол, сарлаг хоёр төрөл байна.
-Ìàõ íü õîíèíû ìàõòàé àäèë àëü ÷ óëèðàëä õýðýãëýæ áîëîõîîñ ãàäíà ÿìààíûõòàé àäèë óäàõ òóñìàà ýì áîëîõ ó÷èð áîðö õèéæ õýäýí æèë ÷ õàäãàëæ áîëíî.
-Ñ¿¿ àðâèíòàé, ìîíãîëûí ñ¿¿ний òîñëîã, ñàðëàãûí ñ¿¿нийхээс арай бага боловч махны чанарын хувьд монголын мах нь мөн хэмжээгээр илүү, монгол нь говь, хээр, хангай аль ч нутагт амьдрах чадвартай бол сарлаг зөвхөн хангайд амьдрана.
- Таван хушуу малаас хониноос бусад мал адуу, үхэр сагсуу амьтад, ялангуяа сарлаг, ямаа нь бүрч илүү. Өөрөөр хэлбэл сэтгэл нь хөөрч, баярлаж байгаагаа илэрхийлж хамраа сартайлган, чихээ дэлдийлгэн, сүүлээ огсойлгоод унгалдаад, мөөрөлдөөд хар хүчээрээ тонгочон давхидаг. Харин хонь ямаа тэмээ дуу авиа гаргадаггүй.
-Õàðüöàíãóé ìàëëàãàà áàãàòàé, ãýðñýã àìüòàí òóë áààñû íü õ¿ðòýë õàòààæ ò¿ëøèíä õýðýãëýíý.
× Õîîëîî îëæ èäýõ ÷àäâàðààð áóñàä ìàëààñ ñóë ó÷ðààñ çóäàä õàìãèéí èõ ºðòºíº. Шèëýðäýã íü òýìýý øèã, ãýðñýã íü ÿìàà øèã, ìàõ íü õàëóóí, õ¿éòýí õóøóóòûí äóíäàæ øèíæèéã àãóóëñàí òóë àëü ÷ óëèðàëä õýðýãëýæ áîëîõîîñ ãàäíà áîðöëîõîä ÷àíàðàà óäààí õàäãàëíà.
× Ñàëàà òóóðòàé, õèâäýã øèíæ íü áîã ìàë, òýìýý ë¿¿ãýý àäèë ã¿çýýòýé.
× Àäóó ººðèé㺺 óÿæ ñîéæ áàéæ, ãàçàð ¿íýðëýæ ã¿éäýã áîë ¿õýð èðñýí çàìààðàà õîíîã ã¿é ã¿éíý.
¯õðèéí áóñàä ìàëä áàéäàãã¿é ÿëãàà
× Өºðñäèéí ñýâñ áóþó ÿñûã õóãàöààíààñ ¿ë õàìààðàí ãºñºðèéäñýí áàéñàí ÷ áóñàä ìàëûíõààñ ÿëãàæ ¿íýðëýí ìýäýõ òºäèéã¿é ãàçàð ìàëòàæ øîðîî òîîñ òàòóóëàí, í¿äýý óëààíààð ýðãýëä¿¿ëýí, õàð õ¿÷ýýðýý îðèëîõîä äóóã ñîíññîí á¿õ ¿õýð öºìººð îðèëîëäîí ç¿ã ç¿ãýýñ ñàíäàðëàäàí õàð õóðäààð öóãëàðàí ãàøóóääàã íü íýí ãàéõàëòàé. Òýõäýý òàâ ìèíóòààñ õýòðýõã¿é òàðöàãààíà. Газар үнэрийг шингээж, удаан хадгалдаг учир үхэр үнэрээр нь өөрийн төрлийг ялгадаг байна. Ийнхүү үнэрч шинжээрээ бусад малаас ялгагдах учир шороон махбодтой хэмээн зурхайд шинждэг. Ýíý çºí ÷ øèíæýýðýý 12 æèëèéн ºíãèéã ãàíöààðàà èëýðõèéëäýã áèçýý.
× Таван хушуу малаас ганцаараа төлөө íóóäàã. Хээрт тугалсан үнээний тугал үнэг, хярс, туулай бут бургасанд нуугдаж хярж хэвтдэг шиг бүтэн биеэ далдлах хонхорт жижиг бартаанд эхийгээ дагаж явж чадах болтол гурав дөрвөн бүтэн хоногоор буюу 72-оос зуугаад цаг хярж хэвтдэг. Эхийнхээ дууг ялгаж, орчиндоо аюулгүй болсон цагт эх нь очиход босч хөхчихөөд эргээд хярдаг нь эхээс гарахдаа эхтэйгээ ярьдаг, харилцан ойлголцдог байна.
× Бèë÷ýýð, óñ, гэрийн хооронд явахдаа заавал öóâæ ÿâдаг зөнгөөрөө ãаргасан замыг үхрийн жим ãýæ нэрлэдэг бөгөөд жимдээ өөрийн үнэрээ шингээдэг учраас н¿äã¿é öàñàí øóóðãàíä ч òººðºõã¿é харьдаг. Монголчууд төөрвөл үхэртэй буюу үхрийн жим таарвал түүнийг дагаж айлын бараа хардаг,
× Үхэр шороон махбодтой учраас ус байгаа газрыг алсаас үнэрлэж мэдэх бөгөөд ус таарвал заавал уух учир хавар шар ус гармагц гэдэслэж, таргалж эхлэдэг. Гэтэл адуу хий махбодтой учраас шар ус уухаар турах бөгөөд голын ус цэвэршсэн хойно таргална.
× Үхэрийг газар байнга үнэрлүүлэхийн тулд толгойгий нь тонгойж байхаар заяасан.
Òîîíû õýëýýð-¿õýð àëòàí äóíäàæ, ýäèéí çàñãèéí õýëýýð-õàìãèéí òàâààðëàã, øèíæëýõ óõààíû õýëýýð-õàìãèéí çºí÷. Áàéãàëü ¿õðèéã á¿òýýõäýý áóñàä ìàëûí øèíæ ÷àíàðóóäûã ñîíãîí шингээсний áàòàëãàà áîëãîæ õî¸ð Ẻðèéã íü Ẻð¿¿äèéí öóãëóóëãà áîëãîí á¿òýýñýí áàéäàã íü íýí ãàéõàëòàé. Олон аймаг, хотоос ирж анги бүрдүүлж ижил мэрэгжил эзэмшиж байгаа оюутнуудыг үхрийн бөөр шиг хэмээн зүйрлэдэг нь эв нэгдэлтэй байхын бэлэгдэл билээ.

Áîã áîä ìàë õýìýýí íýðëýäãèéí ó÷èð

Òàâàí õóøóó ìàëàà õºëèéí óðò áîãèíîîð íü áîã, áîäîîð àíãèëäàã íü ìàëëàõ àðãà òåõíîëîãîîñ óðãàí ãàðñàí áàéíà. Áîäûã óõààíààð, áîãûã äàãàæ ìàëëàäàã íü òàâàí òºðëèéí ìàëûã íýãýí çýðýã ºäºð øºíº ã¿é ìàëëàæ ºñãºíº ãýäýã ñóóðèí ñî¸ë èðãýíøèëòýé õ¿íèé îé óõààíä ¿ë áàãòàíà. Ãýòýë ìàë÷èä íýã íü íºãººãººñ ýðñ òýñ ÿëãàãäàõ øèíæèéã ìýäðýýä õàëóóí õоøóóò õîíèéã õ¿éòýí õîøóóò ÿìààòàé õîñëóóëæ ìàëëàäàã. Ìîíãîë÷óóä íýõèéãýýð дээл, өлгий õèéõýýñ ÿìààíû àðüñààð äýýë, өлгий õèéäýãã¿é. ßìààíû àðüñààð òàõ õèéäýã õàðèí õîíèíû àðüñààð òàõ õèéäýãã¿é. Õîíèíû ìàõ óäàõ тóòàì õîð áîëíî. ßìààíû ìàõ óäàõ òóòàì ýì áîëíî. Ýíäýýñ àäóó, õîíèíû ìàõààð áîðö áèòãèé õèé, ¿õýð, òýìýý, ÿìààíû ìàõààð áîðö õèé ãýñýí óòãà àãóóëàãäàæ áàéíà. ª.Õ. àäóó, õîíèíû ìàõ àìàðõàí õóðøèæ áàéõàä ¿õýð, ÿìàà, òýìýýíèé ìàõ óäààí õóðøèíà.
Îðîé (õàðóé á¿ðèé ) áîëîõîîð ¿õýð, ÿìàà ãýðë¿¿ãýý ýðãýäýã áîë õîíü öààøàà ÿâíà.
Õàëóóí õоøóóò õîíèéã, õ¿éòýí õоøóóò ÿìààòàé èõýðë¿¿ëæ ìàëëàõûí ïðàêòèê à÷ õîëáîãäîë:
à) Хàâàð öýöýã íàâ÷, ÿðãóé çýðýã õóðö, øèíý íîãîî èäìýãö õîíèíîîñ ºìíº òàðãàëæ, ìàõ íü èõ àìò îðæ õàëóóí ÷àíàðòàé áîëîõ ó÷èð ÿìààãààð øºë óóíà. ßìàà õàëóóí áîëîîä, ÿëàà øóìóóë ãàðààä èðýõýýð õ¿éòýí ÷àíàðûí ìàë ó÷ðààñ òàðãàëàõàà áîëèíî. Íàìðûí ºí㺠îðîîä ºâñ øàðëààä èðýõýýð òàðãàëíà. Õîíü õàëóóí õоøóóò àìüòàí òóë õàëóóí ÷àíàðûí õóðö óðãàìàëä õîâäîãëîõã¿é, ààæèì òàñàðàëòã¿é òàðãàëíà.
á) Õîíèéã 6 ñàðûí äóíäààñ ñààãààä äóíäà÷ààð íýã ë ñàð ñààíà. Ãýòýë ÿìààã 9 ñàðûí ñ¿¿ë õ¿ðòýë ñààíà. Õîíèíû ñ¿¿ ºòãºí, ÿìààíûõ øèíãýí ó÷ðààñ õîëüæ õýðýãëýõ íü òîõèðîìæòîé. ßìààíû ñ¿¿ã ýì÷èëãýýíèé çîðèóëàëòààð ºðãºí õýðýãëýíý.
â) Äàí õîíèíû òàðàãûã ñóóðèíãèéí õ¿í õýòð¿¿ëæ óóâàë àìèíä ÷ õ¿ð÷ áîëäîã íü ò¿¿íèé ò¿ðãýí ¿éë÷èëãýýòýéã íîòëîõ òóë öààø íàðèéí ñóäëàõ õýðýãòýé. Õîíèíû òàðàã áàì ÷èéãèéã ýì÷ëýõ ýì ó÷ðààñ òóí íü èõýäñýí ó÷ðààñ àìèíä õ¿ð÷ áàéíà.
ã) Íÿëõ õ¿¿õäèéã ÿìààíû ñ¿¿ãýýð óãæèõàä ìàðèàëààä, öàðàé íü öàéãààä òýæýýë íü òààð÷ áàéõàä õîíèíû ñ¿¿ãýýð óãæâàë òóðààä, õàòèíãàð áîëäîã нь хоёр хурц харгалдаж бие биеэ устгадаг байна.
ä) Õàâàð íîãîîíä äóòóó öàäñàí ¿åä, ýñâýë øóìóóëä õººãäºõ, ýñâýë öàñàí øóóðãà, ààäàð õ¿éòýí áîðîîíä õîíü õîòíîîñ áèë÷èõýä ÿìàà ìàéëæ õîòíîîñ ÿâàõààñ òàòãàëçàæ, ýñýðã¿¿öýë èëýðõèéëýí ìàéëàæ, õîéíîîñ íü äàãàõààñ àðãàã¿é áîëñîí ìýäýýëýëèéã ýçýíäýý ºãíº. Õàøèð ìàë÷èä öàã àãààðûí ãýíýòèéí ººð÷ëºëò áóþó õ¿éòýí áîðîî îðîõ ýñâýë ÿëàà øóìóóëä õººãäºõ çýðýã øèíæ òýìäýãòýé ¿åä ÿìàà ãýðèéíõýý ãàäàà óÿ÷èõààä óíòàíà.
å) ßìàà õýýðèéí íîõîé ýðãýõýä õîíü ìýäýýã¿é áàéõàä õºëºº ºðãºí ÷àãíàæ, ãàçàð çàâ÷ëàí, òóðãèæ, äàéñàí èðæ áàéãààã óðüä÷èëàí ìýääýã, ÿëàíãóÿà ñýðõ îëîíòîé áîë á¿ð ÷ ñ¿ðòýé çýðýã çýðýã ãàçàð öàâ÷èëàí ýãíýí çîãñîîä óðàãø äàâøèëàí õàìàðààðàà òóðõèðààä, õ¿ðýýä èð áèä îëóóëàà áàéíà ãýõ ÿíçòàé áàéäàã, ãýòýë õîíü îãò ñýæèãã¿é õèâýýä õýâòýæ áàéõàä íü õîòíû çàõààñ áîîõîé ñóéëààä àâààä ÿâ÷èõíà, õîíü íýã äýð õèéòýë ¿ðãýýä ¿ëäýíý. Ìàë÷èä ÿìàà òóðãèàä, õîíü ¿ðãýýä áàéíà ÷îíî ýðãýæ áàéíà ãýæ ìýäýýä õàìãààëàõ àðãà õýìæýý àâíà, ýõíèé ýýëæèíä õîòîî òîéðîí ÷àíãà äóóãàð÷ ÷èìýý ºãíº, ýñâýë áóó áàéâàë 2-3-í óäàà õèé áóóäàõ, õîòíû çàõàä ìàíóóõàé áîñãîí, ìàíàæ õîíîõ õ¿ðòýë àðãà õýìæýý àâíà.
¸) Îðîé áîëîõ òóòàì õîíü öààøàà ÿâíà, ÿìàà ãýðë¿¿ãýý õàðèõûã õè÷ýýíý, òèéì ó÷ðààñ õîíü õîòëîõ áîëëîî õîíèî õóðààãààðàé ãýæ ýýæ, ààâ íàð õ¿¿õä¿¿ääýý àíõààðóóëäàã. Ýýæ ààâ íàð õîíèî õóðàà ãýæ áàéíà ÿìààãàà õóðààõã¿é þì óó ãýæ õ¿¿õäýä áîäîãäìîîð áàéãàà áèç. Èéìýðõ¿¿ ë áîäëîãî çîõèîæ ñóðàã÷èääàà áîäóóëæ ñóðãàäàã áàãø îëîí áàéäàã áîë . . .
æ) õîíü í¿äýýðýý äàéñíààñ áèåý õàìãààëäàã áîë ÿìàà òóóðàéãààð ãàçðààñ ÷èìýý àâ÷ ººðèé㺺 õàìãààëäàã.
ç) õîíü ººðºº àìü õàëóóí (36-37)-íàà òîãòìîë áàðüæ áàéõ ìýäðýìæòýé òºðñºí ó÷èð 60 ãðàäóñûí õ¿éòýí ÷ áàéñàí äààðàõã¿é õýâýýä, ýñâýë ºâñºº èäýýä õýâèéí àìüäàð÷ áàéõàä áóþó ãàäíà àãààðûí òåìïåðàòóðýýñ èë¿¿ õýìæýýíèé äóëààí öàöàðóóëæ áàéõààð òºðñºí áîë ÿìàà ãàäíààñ º.õ. íàðíû èë÷ýýð àìüäàðäàã ó÷ðààñ äààðàõ, õàëóóöàõ íü ãàäíà àãààðûí òåìïåðàòóðûã äàãàõ òóë ºâºë õîò õºë人æ, öàãààí ñàð ãàðàíãóóò, àãààðûí òåìïåðàòóð íýìýõ áîëîíãóóò íîîëóóð íü õººð÷ ñàìíàõ áîëäîã, ãýòýë õîíü 6-ð ñàðä çóíû èõ õàëóóí áîëîõ ¿åä ººðèéí õàëóóí, íàðíû õàëóóíòàé òýíöýæ íîîñ íü õººð÷ õàé÷èëäàã.
è) Óëàìæëàëò àíàãààõ óõààíä áàðàã á¿õ òºðëèéí ýìèéã òºëãºí õîíèíû øºëººð äàðóóëæ óóäàã íü õîíèíèé ìàõ øèíý äýýðýý ýð÷èìòýé áàéäãûã àøèãëàæ, ýìèéí ¿éë÷èëãýýã ò¿ðãýñãýæ õ¿÷ îðóóëäàã áàéíà.
Õîíü ÿàãààä îðîé áîëîõîîð öààøàà ÿâäàã, ÿìàà ãýð ë¿¿ãýý ýðãýäýã âý?
Äàéñíààñ áèåý õàìãààëàõ óâèäàñûã áàéãàëààñ çàÿàõäàà àìüòàíû òºðºë òóñ á¿ðä ººð ººð áàéäàã. Æèøýý íü õîíü õàðæ äàéñíàà òàíüäàã ó÷ðààñ ãàçðûí ºíäºðèéã áóþó íàð äàãàæ ÿâñààð ãýãýý òàñàðìàãö òýð ãàçàðòàà øàãàé Ẻí õýâòýýä ºãíº. Áàòàëãàà íü: 1-ä õîíü õºäºº õîíîõäîî çààâàë ãàçðûí õàìãèéí ºíäºð ýýâýð ãàçàð õîíîñîí áàéäàã. 2-ò õàðàíõóéä õîíèéã õººõºä õóéëàðààä ÿâàõã¿é, ÿâñàí ÷ ãàçðûí ºíäðèéã áàðèàä çóãòàíà. Ýíý òîõèîëäîëä ÿìàà òàíä òóñëàíà. ßìàà õººñºí ç¿ã ð¿¿ ÷ºëººòýé ÿâíà. 3-ò õîíü ÷îíî íîõîéä õàçóóëàõäàà í¿äýý íóóæ, ñ¿¿ë, àð õîíãîíîîñîî áàðèóëäàã áîë ÿìàà ãàçðûí õºðñººð äàìæñàí äîëãèîíû äàâòàìæààð ÿëãàæ, ìýäýðäýã ó÷ðààñ ìºðãºæ, àìèà õàìãààëàõûã õè÷ýýõ òóë ÷îíî áàãàëçóóðäàæ, ãàíö ñýгсэрýýä ÷óëóóäàõàä òîëãîéãîî äîðîî õèéãýýä ¿õñýí áàéäàã. 4-ä õîíü ìóóëàõàä ãàíö ÷ äóóãàðäàãã¿é áàéòàë ÿìàà óíàãàíãóóò ìàéëäàãûí ó÷èð íü äàéñíààñ àìèà õàìãààëàõ áàéãàëèàñ ºãñºí òàâèëàíòàé õîëáîîòîé áàéíà. 5-т хонь тэргэл сартай шөнө хотныхоо аль өндөр хамар өөд авирч хэвтэх, ногоонд сайн цадаагүй үедээ шөнө бэлчих тохиолдол байдаг атал харанхуй шөнө бэлчдэггүй.
Èéìä àìüòàí á¿õýí ººðèéíõºº òóõàé äîëãèîíûã (ìýäýýëëèéã) çàðèì íü öàöàæ, çàðèì íü áóñäûí öàöñàí äîëãèîíûã õ¿ëýýí àâ÷ àìü àìüäðàëàà çîõèöóóëæ áàéäàã.
Äîëãèîíèéã õ¿ëýýí àâ÷ äàéñíààñàà áèåý õàìãààëàõ óâèäàñûã áóðõàí ÿìààíä çàÿàñàí òóë ÿìàà, íîõîé òóóðàéãààðàà ãàçðààð äàìæñàí äîëãèîíîîð äàéñàí õààíààñ àéñóéã ìýäýðäýã, ãýòýë õîíü ãàäàãøàà äîëãèîí öàöäàã ó÷ðààñ ¿íýðýýð íü ÷îíî áàéòóãàé íîõîé÷ õîíü áàéãàà ãàçðûã àëñààñ ìýäðýíý. Èéíõ¿¿ õîíü, ÿìààíû ýñðýã áà èæèë õîñ øèíæèéã ä¿éö¿¿ëæ, õîñëóóëæ ìàëëàäàã íü ìàë ìàëëàõ ìîíãîë òåõíîëîãè òºäèéã¿é, øèíæëýõ óõààíä îðóóëñàí õóâü íýìýð ìºí. Монголд ямаагүй хонин сүрэг байдаггүй учир энэ болой.
Áîäûã óõààíààð ìàëëàõûí îíîëûí ¿íäýñ íü àëèâàà àìüä àìüòàí á¿õýí òºðºë îëñîí íóòàã óñ, öàã àãààð, îðîí çàéíààñ õîëäîõîîðã¿é çàÿàäàã áàéãàëèéí æàìûã àøèãëàæ ñóðãààð, àéë õîòëîîðîî õàìòðàí ìàëëàäàã.
¯õýð ñ¿ðýã àäóóòàé àäèë, õîîðîíäîî èæèëñýã àìüòàí ó÷èð òóãàëäàà ¿íýý èðýõ öàãòàà õîòëîõîä ñóâàé ¿õð¿¿ä òîì, æèæèãã¿é äàãààä èðäýã áîë èíãý èðýõýä ñóâàé òýìýýí¿¿ä èðýõ áàéòóãàé á¿ð öààøàà óëàì õîëäîõ òóë òýìýýã çîéìîã ìàë ãýæ íýðëýäýã. Òàâàí õóøóó ìàëàà áîã, áîä ãýæ õî¸ð õóâààäàã íü äºðâºí óëèðàëûí òóðøèä õ¿íñýýð òàñðàõã¿é áàéõ ìýðãýí óõààí ãýìýýð. Çóí áîã ìóóëàõààñ áîä ìóóëàõã¿é áèç. Õîíü çóó õ¿ðýõýýð èäýõ õîíü îëäîõã¿é, àäóó àðàâ õ¿ðýõýýð óíàõ ìîðü îëäîõã¿é áîëäîã õîøèãíîë ÷ áîäèò ¿íýí þì. Ýíý õîøèãíîëîîñ ìàø îëîí ä¿ãíýëò õèéæ áîëíî: Ýíý òîî áîë ìàë÷èí ºðõºä îíîãäîõ ìàëûí äîîä õýìæýý áóþó ºðõèéí àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèíã ìàëûí òîîãîîð òîãòîîñîí õýðýã. Ìàëûí òàòâàðûã ýíý òîîíîîñ èë¿¿ ãàðñàí ìàëààñ òîîöîæ ýõëýõ ¸ñòîé ãýñýí ìýðãýí óõààíûã ìàë÷äûí äàëä ìýäëýã òºðèéí óäèðäëàãàäàà óõààðóóëæ áàéäàã.

Õîíèíû õîò çààâàë äóãóé áàéäãûí ó÷èã:

¯íýõýýð ñîíèí àñóóëò áàéãàà áèç, ìàø ýíãèéí ìºðò뺺, øàð áóóöàí äýýð òºðñíººðºº ãàéõóóëäàã àõìàä ñýõýýòí¿¿ä áàéòóãàé, òóðøëàãàòàé ìàë÷èä ÷ îíîâ÷òîé õàðèóëæ ¿ë ÷àäíà. Ãóðâàëæèí, äºðâºëæèí õýëáýðòýé áàéõã¿é íü ìýäýýæ ÷ ãýñýí ÿäàõäàà çóóâàí ÷ áèø çààâàë äóãóé áàéäàã ó÷ðààñ õîòîî òîéðîîä àéëóóä íü áóó÷èõäàã, õîðîîãîî äóãóé áàðüäàã íü ºâëèéí óëèðàëä ÷ õ¿éòýíä äóëààíàà õàäãàëàõûí òóëä áèå áèåäýý íààëäàí Ẻãíºð÷ õýâòäýã ãýæ ñàíàõàä çóíû öàãò õîíü Ẻí õýâòýæ áàéõàä ÿìàà íü õîòíû çàõàä ÿëãàð÷ òàðóó õýâòäýã, õîíü áèå áèåý ìºðãºæ, õàæèãëàäàãã¿é, õýâòýðýý áóëààöàëääàãã¿é ýâñýã áàéõàä ÿìàà õýâòðýý áóëààëöàæ, áèå áèåý òºäèéã¿é õîíèéã ìºðãºæ, õàæèã÷ òóë õîíèíû òàâòàé àìàðàõ íºõöëèéã àëäàãäóóëäàã ó÷èð õîíü ÿìààíû òîîíû õàðüöàà 5:1 áàéäàãûí ¿íäñýí øàëòãààíû íýã íü ýíý áîëîé.
ßëãàãäàõóé áóþó õîñ õóóëèàð õîíü ººðººñºº ¿ðãýëæ äóëààí ÿëãàðóóëæ áàéäàã ó÷ðààñ äîòðîî ¿ðãýëæ äààð÷ áàéäàã òóë äóëààíàà òîãòâîðòîé áàðèõûí òóëä çóí ÷ áàéñàí øàãàé Ẻí õýâòäýã. ªºðººð õýëáýë ýçëýõ¿¿íýý õàäãàëàõûí òóëä óñíû òóñàë Ẻðºíõèé áàéäãûí àäèë áóþó õ¿í àìüòàíû òîëãîéí ¿ñíèé ýðã¿¿ëýã íü àìü àìüäðàëûí îðøèõóéí ¿íäýñ ó÷ðààñ õîò ä¿¿ðýí õîíü, óñíû íýãýí äóñàë áóþó ¿ñíèé íýãýí ýðã¿¿ëýã ëóãàà àäèë äóãóéð÷ õýâòýõýýð áàéãàëèàñ çàÿàñíààñ õîò çààâàë òîéðîã õýëáýðòýé. Иймд хонийг усан махбодтой хэмээн тооцдог бөгөөд хонины мах эмчилгээний чанар илүүтэй байдаг нь рашаантай адил гэсэн нууц утгыг илэрхийлнэ.

Òàâàí õóøóó ìàëûí ìàõáîä

Цагаан çóðõàéí îíîëîîð àäóó õèé ìàõáîäòîé, ¿õýð øîðîîí ìàõáîäòîé, õîíü óñàí ìàõáîäòîé áîë 12 æèëä áàãòààã¿é òýìýý á¿õ ìàõáîäûã àãóóëñàí, ÿìàà àãóóëààã¿é áàéæ òààðíà. ßìàà çóäàä õàìãèéí ò¿ð¿¿íä ¿õäýã, òýìýý ÿìàð÷ çóäàä áàðàã ¿õäýãã¿é ýñðýã øèíæòýé àòàë ñàëàà òóóðòàé, õ¿éòýí õóøóóòàé, ìàõ ñýð¿¿í ó÷èð áîðö õèéõýä òîõèðîìæòîé, ñ¿¿ãýýð íü õ¿¿õýä óãæàõàä òîõèðîìæòîé, ñýæèã÷ çýðýã èæèë øèíæòýé ó÷èð èõýðë¿¿ëæ, тэмээг аливаа эрсдэлд бараг өртдөггүй ÿäàì, ÷èã÷èé õóðóóãààð òºñººëñºí áîëíî. Ìàëûã èéíõ¿¿ ìàõáîäîîð àíãèëàõ íü ìàëûí àøèã øèìèéã (ñ¿¿, ìàõ, àðüñ ¿ñ, ÿñ, ÿëãàäàñ çýðýã) àìüäðàë àõóéäàà ç¿é çîõèñòîé àøèãëàõ øèíæëýõ óõààíû òàíèí ìýäýõ¿éí ¿ð ä¿í áîëîé.
Òàâàí õóøóó ìàëàà ìàõáîäîîð ÿëãàõûí ïðàêòèê à÷ õîëáîãäîëûã ãàíöõàí ìàõààð àâ÷ ¿çüå. Õèé ìàõáîäòîé ìîíãîë õ¿íä:
1. Àäóó õèé ìàõáîäòîé ó÷ðààñ õèé íü õèéãýýãýý äýìæèæ, ìàõ íü èë÷ëýã, øèíãýö ñàéòàé ó÷ðààñ ºâëèéí óëèðàëä äàíãààð íü ÷àíàæ õýðýãëýäýã, ÿëàíãóéÿà íàñ àõèæ õîäîîäíû õîîë áîëîâñðóóëàõ ÷àäâàð ìóóäñàí ¿åä á¿õýë õîîëîíä èõýâ÷ëýí õýðýãëýíý. Õàðèí øºëòýé õîîëîíä òºäèéëºí òààðàìæ ìóóòàé áàéäàã. Õîíü-àäóó õàëóóí ÷àíàðûí ìàõòàé áîëîâ÷ õîíèíû ìàõ õàëóóí äýýðýý øèíãýö ñàéòàé, àäóóíû ìàõ õ¿éòýíäýý èë¿¿ øèíãýöòýé. Õèéðõñýí áà òºðñºí õ¿íèéã ò¿ðãýí òýíõýð¿¿ëýõ çîðèëãîîð õîíèîð øèíý øºë óóëãàäàã çàíøèëòàé. Ò¿ðãýí ¿éë÷èëãýýòýé ó÷ðààñ øºëººð äàðóóëæ óóõ ýìèéã òºëãºí õîíèíû øºëººð äàðóóëæ óóäàã, ýð¿¿ë çàëóó õ¿í õîíèíû ìàõ, øºë, ÷ºìºã èäýõèéã òºäèéëºí ýðõýìëýäýãã¿é ìîíãîë óëàìæëàë íü ýì÷èëãýýíèé øèíæ íü àëäàãäàæ, äàñàë áîëîõîîñ áîëãîîìæèëñîí õýðýã áèçýý.
2. ¯õýð øîðîîí ìàõáîäòîé ó÷èð õèé ìàõáîäûí èâýýë íü ó÷ðààñ àëü ÷ óëèðàëä ÿìàð÷ õîîëîíä òîõèðíî. ªºðººð õýëáýë ÿìàð÷ íàñíû õ¿íä, àëü ÷ óëèðàëä õýðýãëýæ áîëíî.
Малын бүтээгдэхүүнийг эмчилгээний
зориулалтаар хэрэглэж ирсэн өв сангаас
Ìîíãîë õ¿í õèé ìàõáîäòîé ó÷ðààñ õèéðõýõ, áàì ÷èéãòýõ, õèéðõñýííýýñ ñýòãýë ìýäðýëèéí ºâ÷òýé áîëîõ çýðýã áóñàä ¿íäýñòýíä áàéäàãã¿é îëîí ºâ÷íèéã õîíèíû ìàõ, øºëººð ýì÷èëäýã. Õîíü óñàí ìàõáîäòîé ó÷ðààñ óñûã õèéæ¿¿ëæ õýðýãëýäýã ìîíãîë óëàìæëàë (öàéã îëîí äàõèí ñàìàð÷ àìò îðóóëäàã øèã)-ààð ìàõ, øºë íü ýìèéí ¿¿ðýãòýé òóë ýì÷èëãýýíèé çîðèóëàëòûí õîîëîíä õýðýãëýâýë èë¿¿ çîõèìæòîé ãýõ ìýò÷èëýí òýìýý, ÿìàà íü çààñàí ìàõáîäã¿é ÷ ãýñýí äýýð äóðäñàí ìàõáîäûí çîõèöóóëàëòûí ñàéí ìóó òàëûã äýìæñýí, íºõñºí çýðýã øèíæ¿¿äèéã àãóóëæ, òàâàí õóøóó ìàë íü õèé ìàõáîäòîé ìîíãîë õ¿íèéã òýòãýæ, ìºíõð¿¿ëýí ýíý õîðâîîãèéí õ¿í òºðëºõòºíèé ñàëøã¿é íýãýí õýñýã áîëîí àìüäðàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéäàã.

Ìîíãîë ìàë áàéãàëü, öàã óóðòàé øóóä
õàìààðàëòàé áàéäàã íü í¿¿äëèéí ìàë àæ àõóéí îíöëîã

Ìîíãîë ìàëûí àìüäðàõ ÷àäâàð íü áàéãàëèéí õóóëèà äàãàíà. Òóõàéëáàë, õàíãàé, õýýð, ãîâèéí ìàëûí áèë÷ýýð, óñ, öàã óóð íü ýðñ ÿëãààòàé ó÷ðààñ ìàë íü òýð òºðñºí íóòãèéíõàà àÿñûã äàãàæ àìüäàðäàã ãýäýãò õýí÷ ìàðãàõã¿é áèç.
Çóä òýñâýðëýõ ÷àäâàðààð íü æàãñààâàë: òýìýý, àäóó, õîíü, ¿õýð, ÿìàà. Æèëèéí ºí㺺ð ÷ þì óó çàðèì æèëä àäóóíä õàëòàé áàéõàä çàðèì æèëä ¿õýð ýñâýë áîã ìàë èë¿¿òýé õîðîãäîõ æèøýýòýé. Ýíý íü ìàë áàéãàëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ó÷ðààñ õ¿íèé íýãýí àäèë æèë íü îðîõîîð îëíîîð õîðîãääîã ÷ áàéæ þóíû ìàãàä. Èéìä ìàíàé çóðõàé÷èä æèëèéí ºí㺺 òàâàí õîøóó ìàëòàéãàà õîëáîæ çóðõàéäâàë ìîíãîë çóðõàé÷èéí ãàéõàìøèã, ò¿¿íýýñ èë¿¿ õºðºí㺠îðóóëàëò ¿ã¿é áèçýý. Òýõäýý æèë äàðààëàõã¿é. Çóä çóëàãòàé, ãóðâàí õîøóó ìàë ¿ëäýõ ¸ñòîé ãýñýí àìàí õóóëèéã ìºðäºæ àæèëëàâàë òà á¿õýí ÿìàð ÷ çóäàä àìæèðãààãàà àëäòàë õîîñîðîõã¿é.
Èéìä òàâàí õóøóó ìàëòàé áàéõ íü ìàë÷èí àéëûí àìæèðãààíû õ¿ðýëöýýòýé áàéõ íºõöºë þì.
Áîã, áîä áóþó áîãèíî õºëèéí àìüòàíûã óðò õºëèéí àìüòàíòàé èõýðë¿¿ëæ ìàëëàäàã íü áèå áèåíäýý õàðøëàõ øèíæ áàéõã¿é ó÷èð íýãýí ãýð á¿ëä áàãòààæ òàâàí õуøóó ìàëûí èæ á¿ðäëèéã ºâãºä äýýäýñ ìèíü ºâ äàìæóóëàí õàäãàëóóëñíûã òýð õýâýýð ºñãºí ¿ðæ¿¿ëýí õàäãàëàõ õ¿íäòýé áºãººä õàðèóöëàãàòàé ¿¿ðãèéã õýðõýí ã¿éöýòãýõ íü ìàë÷èí á¿ðèéí õóâèéí óõàìñàðò ¿éë àæèëëàãààíààñ õàìààðàõààñ äýýä óäèðäëàãûí öýöýí ìýðãýíýýñ áàãà õàìààðíà. Ýíäýýñ ìàë÷èí ãýäýã ¿ã áîë ìàë àæ àõóéí áîëîâñðîëòîé ìýðýãæèëòýí õýìýýñýí èíæåíåð ãýñýíòýé àäèë óòãàòàé ìýðýãæèë ìºí.
¯¿íèéã áàòëàõ ãàíö æèøýý àâ÷ ¿çüå.
¯äýø óíòàõûí ºìíº çààâàë òýíãýðèéí áàéäàë, íàðíû øèíãýëò, ñàðûã àæèæ, ìàë õýâòýðòýý õèâæ áóé ýñýõ çýðýã àæèãëàëò õèéæ ìàðãààø ÿìàð ºäºð áîëîõûã òààìàãëàí, ºã뺺 íàðòàé óðàëäàæ áîñîîä, ìîðü õàðàõóé çóóð ¿äýøèéí òààìàãëàëàà øàëãàí, õîòîíäîõ ìàëàà á¿ðòãýæ, õààø íü áèë÷ýýõèéã øèéäýæ, õºäººëñºí ìàëàà õààíà áàéæ áîëîõ, õîëäñîí ýñýõèéã òààìàãëàæ, õýíèéã ÿâóóëáàë áàðààãèé íü õàðõàâ ãýäãèéã õ¿ðòýë áîäîæ ºäðèéí àæëàà òºëºâëºæ ãýðòýý îðíî. Ìîðü õàðàõ çóóð áèåèéí àëæààë á¿ðýí òàéëàãäàíà. Òóõàéëáàë ìýäðýõ¿éí òàâàí ýðõòýí òàâóóë àæèëëàíà. Áèåèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë, ñýòãýë ç¿éí áýëòãýë, ºíººäºð ÿìàð àæèë èë¿¿ á¿òýýìæòýé áàéõàâ ãýäãèéã õ¿ðòýë òºñººëæ áîäíî. Òýõäýý õàðæ ñýòãýõ íü äàâàìãàéëíà. ßàãààä ìîíãîë÷óóä (õºäººãèéíõºí) áèå çàñàõ ãýäãèéã ìîðü õàðàõ ãýäýã âý? ãýñýí àñóóëòàíä òà á¿ãä ººð ººðñäèéí õàðèóëòûã ºãºõ íü ìýäýýæ, áè áîë õ¿í îð÷èí òîéðíîî òàíüæ ìýäýõäýý 75-ààñ äýýø õóâèéã õàðæ òàíüäàã ãýñýí ýðäýìòýäèéí ñóäàëãàà, 100-í óäàà ñîíñîõîîñ íýã óäàà õàð ãýñýí àðäûí öýöýí ¿ãíýýñ ãàðàëòàé õýìýýí öýöýðõýæ, ìîíãîë õ¿í èéì ë óëàìæëàëò óõààíòàé ãýíýì. Òýãâýë õîòûíõîí ìîðü õàðàõ çóóð þó áîäîæ, þó õèéäãèéã óíøèã÷ òà ººðºº á¿ðýí òºñººëºí ÿëãàí ñàëãàõ ó÷ðààñ ìèíèé õîñ îíîë ãýäýã ¿¿íèéã ë õýëýýä áàéãàà þì. º.õ. àëèâàà þì çààâàë ÿëãààòàé, íýãèéí çàí ÷àíàðûã ìýäâýýñ íºãººãèéí øèíæ òºðõèéã øóóä òîäîðõîéëæ áîëíî. Ìàë÷èí õ¿íèé ÷ºëººò ñýòãýëãýý ºíäºð áàéäàãûã áèë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóé, óíàãàí òºðõººðºº áàéãàà áàéãàëü, öàã óóðûí ø¿òýí áàðèëäëàãà, ç¿é çîõèöîëòîé õîëáîæ òàéëáàðëàâàë áîäèò áàéäàëä èë¿¿ íèéöýõ áèçýý.
ÝÖÑÈÉÍ Ä¯ÃÍÝËÒ : Ìîíãîë÷óóä áèäíèé ºâãºä¿¿ä òàâûí òîîíû íóóöûã ýðòíýýñ ìýäýð÷ ãýðèéí òýæýýìýë ìàë òàâàí òºðºë áàéõûã óõààð÷ á¿òýýñýí õ¿í òºðëºõòºíû ò¿¿õýíä ìºíõëºí ¿ëäýýñýí, äýëõèéí øèíæëýõ óõààíä îðóóëñàí íýýëò, ýíý íü ìîíãîëûí äàÿàðøèëä äàíãààðøèí ¿ëäýõ öîðûí ãàíö õóâü çàÿà ìºí.
Èéìä Ìîíãîë áàéâàë ìàë áàéíà. Ìàë áàéâàë Ìîíãîë áàéíà õýìýýí öýöýðõýõèéí ó÷èð óòãûã òàéëæ áàðøã¿éí ãàíö æèøýý äóðäâàë : Äýýð òýìäýãëýñýí øîðîî-óñàí ìàõáîä äýýð ñóóðèëñàí íü ñóóðèí, õèé-ãàë ìàõáîä äýýð ñóóðèëñàí í¿¿äëèéí ñî¸ë èðãýíøèë ¿¿ññýí ó÷ðààñ ýíý õî¸ð ñî¸ë èðãýíøëèéã íýãèéã íü íºãººãèéí äýýð òàâèõ, àëü íýãèéã ¿ã¿éñãýõ íü õ¿í òºðëºõòºíèéã óñòãàõ àþóëä õ¿ðãýæ áàéãààã äýëõèé äàÿàðàà îéëãîæ, àëü àëèíèé ñàéí, ìóó òàëóóäûã ä¿éö¿¿ëæ, àëòàí äóíäàæ äýýð òîãòñîí ñî¸ë èðãýíøëèéí òºëºº àìüäðàõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëæ áàéãààãèéí эдийн засгийн ¿íäýñ ýõ ñóðâàëæ нь таван хушуу малын иж бүрдэл мөн.
Ýöýñò íü í¿¿äëèéí ñî¸ë èðãýíøèëòýé áàéõ ¿åä ¿¿ñ÷ õºãæñºí ¿íäýñíèé àíаãààõ óõààí íü õèé ìàõáîäòîé ìîíãîë õ¿íä өнөөдөр ч гэсэн èë¿¿òýé òîõèðíî ãýäãèéã сануулахад илүүц биш хэмээн бодном.

Ãýð á¿ëèéí áàéãàëèéí
çàãâàð íü àçàðãà àäóóòàé àäèë

Èæèë øèíæ íü : à) Ýð íü ýìèéãýý õóâü÷èëæ àâàõààð, ýì íü õóâü÷ëóóëàõààð çàÿàãäñàí. Ýì íü ìàø ¿íýí÷. Ýð íü óäèðäàí æîëîîäîæ, äàéñíààñ õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé. á) Àçðàãà îõèí òºëºº õóðààäàãã¿é íü õ¿íòýé àäèë. â) Äýýð, äîðîî ¿¿äýí ø¿äòýé. ã) Äîòîîä ýðõòýíèé ¿éë àæèëëàãàà òºñòýé. ÿçýýã¿é ó÷èð õèâäýãã¿éãýýñ áààñ íü õàãàñ áîëîâñðóóëàãäñàí á¿òýýãäýõ¿¿í òóë áóñàä ìàëä òýæýýë, òàðèàëàí÷èä áîðäîî áîëãîí àøèãëàíà. ã) Ìîíãîë õ¿í , àäóó õîþóë õèé ìàõáîäòîé. д). Гүүний сүү, ээжийн сүү хоёр ээддэггүй. е). Шинээр тавьсан зарим азрага өөрийн төл биш л бол хавар унагалмагц нялх унагыг шилэн хүзүүн дээрээс нь хазаад сэгсэрээд чулуудчихдаг, үүнийг сайн азрага гэж эзэн нь магтдаг. Энэ нь дагавар хүүхдээ зарим эцэг шоодворлодогтой утга нэг юмаадаа.
ßëãàà íü : à) Ýöãèéí á¿õ áèåèéí ýä ýñ ýõèéíõ áàéäàã àòàë àçðàãàíä õºõ áàéäàãã¿é æèíõýíý ýð àìüòàí òóë àçðàãà õýä õè÷íýýíýýð ã¿¿ õóðààäàã ãýòýë ýð õ¿íä ýõíýð ãàíöûã õóâü÷ëàõ çàÿàòàé òºðñºí.
á) Àçðàãàíä öºñ áàéäàãã¿é àòàë õ¿í öºñòýé íü õ¿íèé ñàíàà äàâõàð гэдэг.
â) õ¿í í¿¿ðýíäýý í¿äòýé áóþó ãóðâàí òàëàà õàðäàã áºãººä àð òàëä þó áîëæ áàéãààãàà óõààíààðàà áóþó ñýòãýõ¿éãýýð ìýäýðäýã, õàðàõûí òóëä õ¿ç¿¿ãýý ýðã¿¿ëæ õàðíà, òýãâýë àäóóíû í¿ä òîëãîéí õî¸ð òàëäàà áàéäãààñ òîëãîéãîî ýðã¿¿ëýõã¿é íýã íýã òàëàà äààæ, í¿äýý õÿëàéñíààð 1800 õ¿ðòýë õàðíà.
Èéíõ¿¿ àäóó õ¿í õî¸ðûã àäèëõàí ãýð á¿ëýýð àìüäðàõààð çàÿàñàí áóþó àäóó õ¿í õî¸ð èõýð çàÿàñàí íü õîñûí îíîëûã áàòëàõ òºäèéã¿é í¿¿äëèéí ñî¸ë èðãýíøëèéí àìèí ñ¿íñ, ãîë õºäºëãºã÷ õ¿÷ þì. Àäóó ýð õ¿íèé õèéìîðèéã ñýðãýýæ, áèåèéã ÷èéðýãæ¿¿ëæ, àìüäðàëûí çîâëîí æàðãàëûã õóâààëöàæ áàéäàã óíàà òºäèéã¿é õîîë õ¿íñ íü áîëæ áàéäàã.
Ýð íü õ¿¿õäèéí õ¿éñèéã òîäîðõîéëäîã, ãýð á¿ë áîëîõ ñàíàà÷ëàãûã ãàðãàäàã òóë àíõäàã÷èéí ¿¿ðýãòýé. Õ¿í àõòàé äýýë çàõòàé ãýõýýñ õ¿í ýã÷òýé äýýë çàõòàé ãýäýãã¿é, àõ ñóðãàæ, ä¿¿ íü ñîíñäîã ãýõýýñ ýã÷ ñóðãàæ, ä¿¿ íü ñîíñäîã ãýäýãã¿é. Ýíäýýñ áàðóóí õîéò, ç¿¿í õîéò ãýõýýñ õîéò áàðóóí, õîéò ç¿¿í ãýäýãã¿é ýñâýë áàðóóí óðä, ç¿¿í óðä ãýõýýñ áóöààæ íýðëýäýãã¿é íü ÿìàð÷ þìàíä äýñ äàðààëàë áàéäãûã íîòëîíî.
Ýíäýýñ óäèðäàõ, óäèðäóóëàõ ¸ñ ãîðèì ¿¿ñ÷, ýð õ¿í çààâàë ºðõèéí òýðã¿¿ëýã÷ áàéíàà ãýñýí ä¿ãíýëò óðãàí, íàñàí òóðøäàà ñî¸îëæ áàéäàã.



Òàâàí õóøóó ìàëàà äºðâèéã íü ñàëàà,
íýãèéã áèò¿¿ òóóðàéòíààð ñîíãîñíû ó÷èã

Ìîíãîë÷óóä áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóéã ç¿¿í ãàðûí óâüäàñûã äóóðàéëãàæ íýã á¿õýë á¿òýí öîãöîñîîð á¿òýýñýí íü äýëõèéí øèíæëýõ óõààíä îðóóëñàí õóâü íýìýð ìºí. Í¿¿äëèéí ñî¸ë èðãýíøëèéã ºíººã õ¿ðòýë õàäãàëæ èðñýí ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñ íü áýë÷ýýðèéí ìàë àæ àõóé ãýäýãòýé õýí ÷ ¿ë ìàðãàíà.
ßëãàãäàõóé áóþó õîñ õóóëèàð ñóóðèí ñî¸ë èðãýíøèë íü хүн-газар хүйн холбоотой буюу áàéãàëèàñ ººðèé㺺 òºäèéã¿é õîîëîî øóóä àâ÷ (óñòãàæ) àìüäàðäàã áîë í¿¿äýë÷èä áàéãàëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîâ÷ хүн-мал хүйн холбоогоор буюу àìüäðàëàà ìàëààð äàìæóóëàí øóóä áóñ àðãààð áàéãàëüòàéãàà õàðüöäàã ó÷ðààñ ºíººäºð ñóóðèíãèéíõàí í¿¿äýë÷äèéí àìüäðàë ðóó ýðãýæ ýõýëëýý.
Õ¿í áàðóóí ç¿¿í õî¸ð õýñãýýñ á¿ðäýõ áîëîâ÷ áàðóóí íü ç¿¿íýý àõëàõ ó÷èð áàðóóí ãàðûí òóñëàõ íü ç¿¿í ãàð õýìýýí ñýòãýæ ç¿¿í ãàðòàéãàà èõýðë¿¿ëæ òàâàí õуøóó ìàëàà á¿òýýñýí õýìýýí ä¿éö¿¿ëýâ. Òà ãàðûíõàà õóðóóíóóäûã òýíèéëãýýä õàðâàë ýðõèé õóðóó áóñàä õóðóóíóóäûí õîîðîíä 900-ûí ºíöºã ¿¿ñãýæ áàéõàä, áóñàä äºðâºí õóðóóä õîîðîíäîî àäèëõàí 450-ûí ºíöºã ¿¿ñãýæ áàéãàà íü þì á¿õýí òîäîðõîé õýìæýý õÿçãààðòàé áàéäãûã íîòëîíî. Çóðàã 1-ûã õàð. Ýðõèé õóðóó-àäóó, äîëîîâîð-õîíü, äóíä õóðóó-¿õýð, ÿäàì-òýìýý, ÷èã÷èé-ÿìàà õýìýýí ç¿éðëýâýë àøèã øèì, á¿õ øèíæ íü òîõèð÷ áàéäàã íü íýí ãàéõàëòàé.
1. Зогсоогоор унтдаг, халуун хошуут, óðò õºëèéí àäóóг àëãàíû õîéò õýñãèéí òýí õàãàñûã ãàíöààðàà ýçýãíýñýí, ñóóðü ñàéòàé, хоёрхон үетэй, áàõèìõàí ìºðòºº, ¿ç¿¿ð íü биеийнхээ í¿¿ð òîëãîéã òºëººëæ, ºíäãºí人 í¿¿ðèéí ìýäðýõ¿éí òàâàí ýðõòýíèé ìýäðýëèéí òºâ¿¿äèéã àãóóëñàí, áóñàä äºðâºí õóðóóíèé ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã äàíãààðàà õèéäýã òóë эр чадлыг үнэлж эрхий мэргэн цолтой зэрэг шинжээр нь эрхий хуруутай àäèëòãàâ.










2. Хàëóóí õоøóóò, номхон, эвсэг амьтан õîíийг аëèâàà þìûã àìòëàõ, áàðèà çàñàë õèéõ çýðýã ãàðààð ã¿éöýòãýõ àæèë á¿õýíä ò¿ð¿¿ëýí îðîëöäîã áóþó áàðóóí ãàðûã á¿õýëä íü òºëººëäºã, хèé ìàõáîäòîé ìîíãîë õ¿íèéã õèéðõñýí ¿åä íü óñàí ìàõáîäòîé õîíèíû øºëººð äàðóóëæ ýì÷èëäýã íü òàâàí ìàõáîäûí îíîëîîð õèéã óñààð äàðæ áàéãàà ó÷èð äîëîîâîð õóðóó ýì÷ äîì÷ гочтой, биеийнхээ баруун гарыг төлөөлдөг, гурван үет äîëîîâîð õóðóóтай дүйцүүëýâ.
3. Òàâàí õуøóó ìàëûí àëòàí äóíäàæ, 12 жилийн өнгийг тодорхойлогч, сагсуу амьтан ¿õýðийг äóíä õóðóóòàé ç¿éðëýõ íü ç¿éí õýðýã. Äóíä õóðóó áóñäààñ óðò áàéäàã íü àìüäðàë àëòàí äóíäàæ äýýð òîãòäîãûã áàòëàõ ìýò, ãàðàà àòãàõã¿é, øóëóóíààð íü äºðâºí õóðóóãàà äîòîãø íü õóìèõàä äóíä õóðóóíû óã öààøàà öºìèéæ, äóíäóóðàà çóðààñ ãàð÷ àëãûã õî¸ð õóâààõààñ ãàäíà áóñàä õóðóóã óðäóóðàà ÷ºëººòýé îðîõ áîëæ îëãîíî. Äóíä õóðóóíû äîòóóð, ãàäóóðààð íü áóñàä õóðóóíóóäûí ¿ç¿¿ð íèëýýä ëàâ îðæ òàâóóë ºíäºãººðºº íèéëæ òàâàí õóøóó ¿¿ñãýõýýñ ýõëýýä, õóðóóãààð òîãëîõ ýëäýâ òîãëîîì ¿¿ññýí ìýòèéí áóñàä èä øèäèéã òîäîðõîéëæ äóíä íî¸í гочтой, биеийнхээ баруун хөлийг төлөөлдөг.
4. Сýæèã÷, нэрэлхүү, 12 æèëèéí á¿õ øèíæèéã àãóóëñàí àìüòàí, хүйтэн хошуут òýìýýг ßäàì áóðõàíû íýðýýð íýðëýãäñýí ñýðæèì ºðãºäºã, аливаа эрсдэлд ордоггүй, Дугар зайсан хочтой, биеийнхээ зүүн хөлийн төлөөлөгч Ядам õóðóóтай дүйцүүлэв.
5, Хүйтэн хошуут, хээнцэр-цэцэг навчин хоолтой, мөнхийн сагсуу төрсөн(сүүл нь мөнхийн сойлттой) ÿìààг жèæèãõýí áàéäàã íü ç¿¿í ãàðûí ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã, áàðóóí ãàðûí õèéäýã àæèë á¿õýíä òóñëàõ ¿¿ðýãòýé, áàñ ãàð äóðàíãèéí ôîêóñûí ¿¿ðýã îíîîæ, áîãèíîõîí çàÿàñàí, òýõäýý ýðõèé õóðóóíààñ ÿëãàæ ãóðâàí ¿åòýé, чигчий бүүвээ гочтой ÷èã÷èé õóðóóтай дүйцнэ хэмээв. Таван хуруу нь таван хушуу мал гэвэл алга нь бэлчээр, ус байх ёстой.







Òà àëãàà äýëãýýä õàðàõàä ýðõèé áóñäààñàà àëñ õîë òóñãààðëàãäñàí áèåýí äààñàí áàéõàä íºãºº äºðºâ íýãäýæ íýã á¿ëèéã ¿¿ñãýæ áàéäàã. ªºðººð õýëáýë àäóó áèò¿¿ òóóðòàé ó÷èð ãàíöààð, áóñàä íü ñàëàà òóóðòàé ó÷èð àìü íýãòýé, òóñ á¿ðäýý õóðóóíû øèíæýä òîõèðñîí áèåýí äààñàí îíöëîã ÷àíàðòàé àòëàà àëãàíû ãóðàâíû íýãòýé òýíö¿¿, óðä õàãàñûí õýìæýýíèé áèë÷ýýðòýé áîëîâ÷ áèë÷ýýð íü õîîðîíäîî òàñðàëòã¿é ¿ðãýëæèëñýí íýã áèë÷ýýðòýé ãýõýýð ñýòãýãäýíý. Àäóó íü àëãàíû õîéò õàãàñûí òýí õàãàñòàé òýíö¿¿ áèë÷ýýðòýé, àëãàíû õîéò òàëûí ¿ëäñýí ýçýíã¿é õýñãèéã äóíäûí ºì÷, îòðûí áèë÷ýýð ãýõýýð òºñººëºãäºíº. Алгаа дээш харуулан эрхий хуруугаа долооворт наалдуулан, бусдыг хумихад үүсэх алганы хонхор нь гүн нууранд, алгыг дөрөв хуваасан зураасыг дөрвөн талаас дөрвөн гол цутгаж байгаагаар төсөөлөгдөнө. Òýõäýý òàâóóë àëãàíû òàëûã òîéðîí áàéðëàñàí íü õîîðîíäîî õ¿éí õîëáîîòîé òºäèéã¿é ýðã¿¿ëýãýí òîãòîëöîîíä çàõèðàãäàæ áàéíà.
Ýðõèé õóðóó õî¸ð ¿åòýé áàéõàä áóñàä íü ãóðâàí ¿åòýé áàéäàã íü àòãàõàä äºðºâ íü á¿ðýí ýâõýãäýæ, ýðõèé õóðóó õàãàñ ýâõýãääýã íü ñàëàà òóóðòàí àìüòàí çààâàë õýâëèéãýýð õýâòýæ àìàðäàã, áèò¿¿ òóóðòàí çîãñîîãîîð óíòàæ àìàðäãûã èëýðõèéëýõ ó÷ðààñ äýâø¿¿ëñýí òààìàãëàë çºâ ãýäãèéã áàòëàõààñ ãàäíà åðòºíöºä ñàëàà òóóðòàé àìüòàä áèò¿¿ òóóðòàíãààñ äºðºâ äàõèí îëîí áàéäàã õýìýýí öýöýðõýå, øàëãààðàé óíøèã÷ îëîí ìèíü. Ñàëàà òóóðòàé àìüòàíû õºë õºëäºõ íü îëîíòîé òîõèîëääîã àòàë áèò¿¿ òóóðàéòíû õºë õºëäºõ íü ºäðèéí îä øèã ìàø õîâîð áàéäàã íü òóóðàéíû áèò¿¿, ñàëàà áàéäàãòàé õîëáîîòîé àæ. Ñàëàà òóóðòàé ó÷ðààñ çààâàë õýâëèéãýýðýý õýâòýæ àìàðäàã ãýâýë çóíû õàëóóí øºíº ÷ çààâàë õýâòýæ àìàðäàãûã áèä á¿ãä ìýäíý. Ãàçàðò äóëààíàà áàãà ºãºõèéí òóëä àäóóíû òóóðàé áèò¿¿ áºãººä äóãóé áàéäàã, ñàëàà òóóðòàé àìüòàí áîñîõäîî óõàñ õèéí, õ¿íäèéí òºâºº ÷ýýæèíäýý øèëæ¿¿ëæ, óðä õî¸ð ºâäºã äýýðýý òóëæ, áºãñºº ºðãºæ, õîéò õî¸ð õºëºº õàãàñ ãèøãýñíèé äàðàà, áóðóó ºâäºã, õîéò õî¸ð õºë äýýðýý òóëæ çºâ òàëûí õºëºº òýíèéëãýæ áîñäîã áîë àäóó õ¿íäèéí òºâºº áºãñºí人 øèëæ¿¿ëýí ÷ýýæýý õ¿÷òýé îãöîì ñºõºæ, óðä õºëºº çýðýã õàãàñ òýíèéëãýí, õ¿íäèéí òºâºº ÷ýýæ ð¿¿ øèëæ¿¿ëýõèéí òóëä òîëãîéãîî äîîø ãóäàéëãàí, õ¿÷òýé óõàñ õèéæ áºãñºº ÷èð÷ áîñäîã íü õýâò¿¿ëýõã¿é ãýñýí áàéãàëèéí öîõèëäëîãî àæàãó. Çóäàä òóðñàí àäóó õºð⺺㺺ä áîñ÷ ÷àäàõã¿é ¿õäýãèéí ó÷èð ýíý àæãóó. Ñàëàà òóóðòàé äºðâºí õºëòýé àìüòäûã õýâëèéãýýð õýâòýæ àìàðõààð òºäèéã¿é ñàëàà òóóðã¿é õ¿í çààâàë õýâòýæ óíòàæ àìàðäàã âý? õýìýýõ àñóóëò ãàðíà. Îëîí øàëòãààíû íýã íü áîñîî óíòàõàä òîëãîéãîî äààõã¿é òýíöâýð àëäàãäàæ óðàãøàà òîíãîð÷ öî÷èæ ñýðäýã. Àìüòàä õýâòýæ óíòàõäàà òîëãîéãîî èõ áèå äýýðýý òàâüæ óíäàã. Ýíäýýñ õ¿íäèéí òºâèéã óõààí öîõèöóóëæ, òýíöâýðèéã òîõèðóóëæ áàéäàã ãýñýí ä¿ãíýëòýíä õ¿ð÷ áàéíà. ̺í óíòàõ ãýäýã íü áèå, ñýòãýõ¿é õîþóë çýðýã àìàðäãûã íîòëîæ áàéíà. Àäóóã áîñîî óíòóóëàõûí òóëä õ¿ç¿¿í äýýð íü äàëàí õýìýýõ ººõºí áóë÷èí-òàòóóðãà çàÿàæýý. Ýíýõ¿¿ äàëàí íü õ¿ç¿¿ òîëãîéã íýã öàãààñ èë¿¿ õóãàöààãààð äààäàãã¿é ó÷ðààñ àäóó õîíîãò ãàíö öàã, ¿¿ð øºíèéí çààãààð óíòäàã íü äàðààãèéí õîíîãò çàðöóóëàõ ýð÷ õ¿÷ýý á¿ðýí õàíãàëòòàé àâ÷ àìæäàã áàéíà. Ãàíö öàã ç¿¿ðìýãëýõýä á¿òýí õîíîãèéí íîéðîî àâäàã ó÷ðààñ àäóó ýðýìãèé, óðò õºëèéí àìüòàí, øàíäàñò õóðäàí õ¿ëºã ãýäãèéí ó÷èð ýíý áîëîé. ªäºð øºíèéí çààãò àìüä àìüòàí á¿õýí óíòäàã íü өнөөдрийгөө даах энергийг нөхөн авдаг сүүлчийн цаг өөрөөр хэлбэл энэ цагаас хойш энерги зарцуулахаас авахгүй, физикийн хэлээр потенциал




энерги хуримтлуулж дуусах цаг, үүнээс хойш кинетик энергээр унтах хүртлээ ажиллана.
Таван хушуу малыг зүүн гарын увидастай дүйцүүлэхийн онол практикийн ач холбогдол :
1. Таван хушуу мал нь нүүдэлчдийн ертөнцөд оршин тогтнохын үндэс, монгол хүний бие махбод, сэтгэхүйн бүрэлдэхүүн хэсэг гэдгийн батлагаа.
2. Таван хошууг дуурайлгасан биш таван хурууны увьдасыг дуурайлгаж хурууг хушуу гэж нэрлэсэн хэмээн сэтгэж таван хушуу гэж бичсэн болно.

Та COMMENTS гэсэн бичиг дээр дарж санал бодолоо бичнэ үү.

1 comment:

dojoo said...

sain bn uu? tanii ene bichsen zuiluud mash medeelel bn. mal aj ahuig shine shatand hogjuuleh zailshgui shaardlaga garch irj bn. tanaaas zovolgoo avch bj boloh uu?